در صورت ادامه تخريب ها اسپهبد خورشيد غروب خواهد کرد

در صورت ادامه تخريب ها

اسپهبد خورشيد غروب خواهد کرد

 

به گزارش گروه غارنوردي و سنگ نوردي استان اصفهان ، به خاطر بي توجهي مسئولان و انجام خاک برداري غير مجاز و استفاده از دژغار اسپهد خورشيد و محوطه اطرافش به عنوان سيبل و ميدان تير پادگان ارتش ، روند تخريب اين دژغار به عنوان يکي از يادمان هاي با ارزش تاريخي و طبيعي ايران زمين به شدت ادامه دارد.

در بخش آغازين اين گزارش که برپايه مشاهده و بررسي دقيق دژغار تهيه شده ، درباره موقعيت جغرافيايي و پيشينه تاريخي دژغار « اسپهبد خورشيد » آمده است : تنگه دو آب سواد کوه ، دروازه ورود به خطه مازندران شمرده مي شود چون از سمت جنوب مي توان با عبور از گردنه گدوک و روستاي ورسک ، به تنگه دو آب « خطير کوه » رسيد. همچنين از سوي خاور با گذر از سمنان و روستاي چاشم به اين دره دست توان يافت.تنگه خطير کوه نزد بوميان به نام لاپ کمر شناخته مي شود. به اين دلايل دوآب درگذشته محل اصلي پس زدن تهاجم بيگانگان از خطه مازندران به شمار مي رفته است .

حاکمان ايراني مازندران از امکانات منطقه در بهترين نقطه ، بالاترين سود را برده و به ايجاد دژ صخره هايي که هنوز آثار آن ها برجاي مانده، دست زده اند . اين رشته کوه ها مربوط به دوران دوم تا سوم زمين شناسي بوده و جنس کاني هاي تشکيل دهنده آن ها، آهکي لايه اي يا « شيست» مي باشد.اين گونه غارها در اثر زلزله يا چنين خوردگي زمين پديد آمده اند. در بخشي که لايه ها سست تر بوده ، فرسايش خود را نشان داده و حفره هايي زير برخي از تاقديس ها پديد آورده است .

معماران آن روزگاران و سازندگان دژصخره هاي دفاعي ، از اين حفره ها سود برده و دژهايي دست نايافتني درون غارها بنا کرده ، که امروز پاي نهادن به درون آن ها تنها در توان سنگ نوردان و غارنوردان کارآزموده ، آن هم با بهره گيري از ابراز و وسايل ايمني و فني کامل خواهد بود. سازندگان چيره دست اين گونه دژها در بخشي که گذر از ديواره ها ناممکن بوده اقدام به ساختن پله هايي از سنگ و ساروج روي ديواره کوه نموده ، تا به غار که محل مناسبي براي ايجاد تعدادي سرپناه بوده، مي رسيده اند سپس با استفاده از پله ها به بالا بردن آب و مصالح ساختماني همت گمارده ، تعدادي اتاق ، انبار و آب انبار درون غار ساخته و آنها را آماده استفاده جهت روزهاي رويارويي با تهاجم بيگانگان نموده اند.اما تازيان، پس از تسخير اين دژ براي آن که ديگر بار مورد استفاده ميهن پرستان قرار نگيرد، سازه هاي دروني و پله هاي دست يابي به آن را از بالا به پايين ويران کرده و امکان به کار گيري دوباره آن را از ميان بردند و آن را به شکل امروزي درآورده اند.

مهرداد حاجي هاشمي عضو تيم غار نوردي و سنگ نوردي استان اصفهان و لطف اله حاج هاشمي  پژوهش گر ، در ادامه اين گزارش افزوده اند: ابتداي دره خطير کوه « لاپ کمر» تا ديواره روبروي پادگان موجود ، سه دژ صخره اي وجود دارد که نخستين آنها دژ اسپهبد خورشيد، يا به گفته بوميان « دژ افسانه اي » نام دارد. دومين  دژ « کيلي » و سومين آنها « کيجا کجالي» نام دارد. اما از کنار جاده روستاي دوآب، با کمي تيزبيني دهانه غار اسپهبد خورشيد به چشم مي خورد و نزديک غار و در دوسوي بيرون دهانه، ساختمان هاي سنگي ساروجي ساخته شده است که اين بناها به دليل شيب تند ديواره کوه ، کم و بيش بر روي يکديگر قرار گرفته اند و از راه پله سنگي به همديگر راه مي يابند. بين اين دو مجموعه ساختمان و از ميان ديواره کوه راهي سنگي ساروجي وجود دارد که به دليل تخريب و ريزش قسمت هايي از آن اکنون بدون استفاده مي باشد. غار اسپهبد خورشيد، در بالاي ساختمان ها و در سمت راست قرار دارد و براي ورود به آن بايد از ديواره صخره اي و با وسايل کامل فني سنگ نوردي دست به اين کار زد. دهانه اين غار کم و بيش دايره اي شکل و به قطر تقريبي 85 متر مي باشد .

غار اسپهبد خورشيد ، فقط داراي يک تالار ساده تخم مرغي شکل به درازاي 20 متر و پهناي 35/14 متر و بلندي 15 متر مي باشد. چون سنگ هاي اين غار ريزشي بوده با گذشت زمان درون تالار به گونه اي  ريزش کرده و از سويي پيش از آن به دست بيگانگان تازي تخريب شده است که توده اي انبوه از خاک و سنگ آثار و سازه هاي درون دژ را در زير خود پنهان نموده است. در برخي از قسمت هاي دژ ، به شدت تخريب و ريزش به اندازه اي بوده که تپه هايي به بلندي 2 متر يا بيشتر را به وجود آورده است. جلوي دهانه غار ديواري پهن از سنگ و ساروج به بلندي 11 متر از کف ايجاد شده که تا جلوي ورودي بالا آمده است. قسمت سرديوار که به منزله پايۀ « پيش بند » غار محسوب مي شده نيز فروريخته است .

از نقطه ورودي غار راهروي باريکي به پهناي حدود 20/1 متر آغاز و تا انتهاي تالار ادامه دارد. در دو سوي راهرو چندين اتاق خودنمايي مي کند، دو اتاق بزرگ در سمت راست ، و چند اتاق کوچک در سمت چپ ، در انتهاي دژ نيز بناهايي موجود بوده که براساس شواهد، با استفاده از تنه درختان جنگلي تيرپوش  شده بودند. قطعه تيري به درازاي حدود 5/3 متر و کلفتي 80 سانتيمتر در حال حاضر در گوشه يکي از اتاق ها به چشم مي خورد که اين خود گواه بر چنين گماني است. همچنين تعداد زيادي ظروف شکسته سفالين در دژ به صورت پراکنده ديده مي شود.

ديدني ترين بخش دژ ، بناي سمت چپ ورودي بوده که سالم تر بر جاي مانده است و با بررسي بيشتر مي توان تا اندازه زيادي به وضعيت معماري اين دژ باستاني پي برد. در کنار دهانه غار راه پله اي است که يکي از جلوه هاي زيباي اين دژ صخره ايي به شمار مي رود و در اثر تخريب و ريزش زياد سنگ و خاک تعداد پله ها به درستي مشخص نيست اما پهناي اين راه پله در حدود 80 سانتيمتر است که چندين پله به بلندي 27 سانتيمتر در حال حاضر نمايان مي باشد و پله ششم آن حالت پاگرد داشته و از اين محل با يک گردش به چپ « به سمت شمال » بالا رفته ، وارد بناهاي بالايي مي شويم. اين قسمت با ديواره سنگ و ساروجي پهن و به گونه اي ماهرانه قالب ريزي و به پرتگاه وحشتناکي پايان مي يابد. در کنار راهرو، تاق هلالي درگاه اتاقي است که خوشبختانه هنوز برجاي مانده است و نمونه خوبي از سبک معماري اين دژ پر افتخار باستاني را مي نماياند. پهناي تاق 80/1 متر بوده و اکنون 90 سانتيمتر آن قابل ورود و بقيه در زيرآوار پنهان مي باشد. سقف اين تاق هلالي بدون استفاده از تيرچوبي و به سبک تاق چشمه ضربي با استفاده از سنگ و ساروج چيدمان شده ، که نقوش  بسيار زيبايي را ايجاد کرده است. در انتهاي هلال دهانه قاب بندي ظريفي به پهناي 5/2 سانتيمتر و با استفاده از گچ روکش گرديده است .

نويسندگان اين گزارش در ادامه با در نظر گرفتن بررسي هاي باستان شناسي و مشاهدات به عمل آمده به جمع بندي ويژگي هاي ساختاري دژغار اسپهبد خورشيد پرداخته و يادآور شده اند:

آشنايي با دژهاي ايران(1)

   آشنايي با دژهاي ايران(1)

قلعه بابک

(دژ جمهور ,دژ بذ, قلعه جاويدان,بز قلعه سي )

تاريخچه بنا  :

قلعه بابک بناي پر شکوه و زيبايي است که درگذشته محل استقرار و سنگر دفاع بابک خرمدين   سردار دلير ايراني از خاک ايران و بخصوص آذر پادگان در مقابل تهاجم اعراب بوده و احتمالا پيش از او نيز جاويدان فرزند شهرک  که مبارزات خود با اعراب مهاجم را از کوهستان هاي اردبيل آغازکرده بود دراين قلعه ساکنت نموده است بابک نيز ابتدا به جمع مبارزان جاويدان پيوسته و پش از مرگ او در سال 200 هجري قمري به عنوان رهبر خرمدينان 22 سال توانست در اين قلعه به مبارزات آزادي خواهانه خود ادامه دهد

اين بنا  احتمالا يک قلعه دفايي مي باشد که در دوران اشکاني يا به احتمال قويتر ساساني ساخته شده  است و شباهت زيادي به سبک معماري مجموعه سليمان  مربوط به دوران ساساني دارد اما بابک پس استقرار در اين دژ قسمتهاي اصلي آن را ترميم نموده وبخشهايي را نيز به آن افزود و اکنون که  بيش از 1200 سال از آن دوران مي گذرد هنوز بخشهايي از آن دژ پر صلابت پابرجا مانده است و بايد تاکيد نمود علت اصلي شهرت روز افزون آن حماسه بابک خرمدين ويارانش در دفاع از ميهن خويش در اين دژ بوده است که در دوران خود تا سرزمين اسلاوها ,مصر و قلمرو روميان هم گسترش يافته بود

مشخصات جغرافيايي :

 اين بنا در 150 کيلو متري تبريز و سه کيلومتري جنوب غربي کليبر از توابع شهرستان ابهر و بر بالاي کوهستاني به نام جمهور  و در کوهي به نام بذ  واقع شده(که واژه بذ در گويش محلي به مرور زمان به واژه {بز قلعه سي } تغيير شکل داده) مسير رسيدن به قلعه سه کيلومتربا گذرهاي بسيار خطرناکي است که دسترسي به اين دژرا دشوار مي سازد   اين کوه جزو ارتفاعات غربي شعبه اي از رود قره سو  و ارتفاع آن از سطح دريا 2300 تا 2700 متر است در اطراف قلعه دره هايي به عمق 400 تا 600 متر وجود دارد و تنها راه ورود آن يک راه مالرو باريک بوده که سمت راست آن محل زندگي عشاير شاهسون مي باشد , در جنگل هاي اطراف درختان آلو , آلوچه , فندق, گردو, سيب  و انجير وجود دارد

خصوصيات معماري :

مجموع مساحت دز درحدود ده هزار متر و داراي ساختمان هاي دو طبقه و سه طبقه است

ساختمان قلعه عموما با سنگهاي نتراشيده و ملاط ساروج ساخته شده  قبل از ورود به قلعه معبري وجود داردکه از سنگهاي منظم شکل گرفته ودر اصطلاح به آن( بز رو) مي گويند که تنها گنجايش دو نفر را دارد اين دالان 200 متر تا قلعه فاصله دارد و يکي از جايگاه هاي ديده باني بر آن مسلط است پس از عبور از دالان حدود يک صد متر را بايد از صخره بالا برويد که امروزه قسمتهايي ازآن پله گذاري شده و در قسمت ورودي دو برج به شکل استوانه اي ساخته شده اند که کاملا براطراف مسلط است در داخل دژ يک تالار با هفت اطاق و جايگاه سربازان وجود دارد که به طور جداگانه به تالار اصلي راه دارد و در زير زمين آن هم بقاياي يک استبل موجود است در قسمتي ديگري از بنا چند اطاق ويک آب انبار وجود دارد که آب را براي تابستان ويا شرايط محاصره در آنجا ذخيره مي کردند  سقف آب انبار داراي طاقهاي جناغي و گهواره اي و ديواره آن از نوعي ساروج غير قابل نفوذ آکنده است در اطراف بناچهار برج به شکل نيمه استوانه و داراي چندين بخش وجود دارد که مورد استفاده ديده بانها قرار ميگرفته است در قسمت شمال غربي هم يک سري راه پله سرتاسري کهبه عنوان راه دسترسي به قسمت بالايي مورد استفادهقرار می گرفته  وجود داشته که اکنون تقريبا ويران شده است  

برخي منابع:

1)تاريخ شهرهاي ايران تاليف دکتر عباس عطاري  انتشارات آسيم

2)نشريه ايران مهر 14و15 مقاله قلعه بابک به قلم خانم م آذين فر

3)خبرگزاري ميراث فرهنگي